پایینتر از زمین، جایی که نور روز به ندرت میرسد، سرزمین خنک و سایههاست.اینجا راز خنکی تابستان و نظم حرکت خدمه در دل تاریخ را کشف میکنید.زیرزمین مجموعه، شبکهای پیوسته است که از تمام حیاطها قابل دسترسی است و نقش قلب عملیاتی عمارت را دارد. ورود از حیاط بیرونی از طریق دو درب شرقی و غربی مجزاآغاز میشود، فضایی که هم نقش فیلتر بصری دارد و هم تقسیم فضا، غنصری کلیدی در معماری قاجاری. راهروهایی دور تا دور سالنهای اصلی کشیده شده تا حرکت خدمه از ساکنان اصلی جدا شود و هیچ مزاحمتی ایجاد نشود.مهمترین بخش، حوضخانه است که تابستاننشین محسوب میشود؛ در مرکز آن، حوضی مرمرین با فواره آب قرار دارد و شاهنشینهای شمالی و جنوبی به همراه هنر گچ بری و ستون های جفت محل جلوس مهمانان بودهاند. اختلاف ارتفاع و پنجرههای مشبک بالای شاهنشینها باعث میشود هوا از روی حوضهای حیاطهای بیرونی و اندرونی عبور کند، وارد حوضخانه شود و کل مجموعه را خنک نگه دارد؛ ترکیبی از مهندسی طبیعی و معماری هنرمندانه.
حوض مرکزی
حوض با سنگهای مرمر و فواره و کاشیهای نقاشیشده دوره قاجاری مفروش شده، و دیوار حوض خانه نیز از سنگ مرمر و دارای طاقچه های قرینه در چهار طرف و کف سایر قسمتها با آجر مفروششده است . یکی از مواردی که جلب توجه میکند آن است که حوض خانه مرکزی از ضلع شمال،جنوب،شرق و غرب دارای ده درب چوبی دولنگه می باشد و در چهار طرف حوض مرکزی صندلی هایی به همراه تزیینات گچ بری در طرفین حوض به صورت قرینه برای جلوس می باشند .
سقف:سقفها گنبدی گچی به صورت عرق چین در مرکز و گلویی در طرفین و در سالن های کناری طاق ضربی آجرین هستند و حس امنیت و سایه را ایجاد میکنند.
دیوارها
دیوارهای حوضخانه گچبری و تزئینات مقرنس دارند. سکوها و کاشیها با دقت و رنگآمیزی منحصر به فرد، علاوه بر زیبایی، دوام و مقاومت فضا را تضمین میکنند. دور تا دور زیرزمین فضای تونلمانند با سقف کوتاهتر طراحی شدهاند تابه صورت عایق رطوبتی عمل کنند.
ورودیها و ارتباطات فضایی
شرق و غرب حوضخانه به دو تالار جداگانه با واسطه راهروی غلامگرد متصل است. جنوب دارای دو ورودی مجزا به حیاط بیرونی، شمال دو ورودی به حیاط اندرونی.و از غرب به زیرزمین شربتخانه، شمال غرب به راه شیر آب انبار آشپزخانه، جنوب غرب به راه شیر آب انبار حمام. واز شرق به حیاط قهوهخانه یا چایپزخانه، شمال شرق به راه شیر آب انبار حیاط اندرونی.تمام درب ها دو لنگه چوبی و با طراحی سنتی قاجاری هستند.
نور و تهویه
نور طبیعی محدود است، اما جریان هوا از پنجرهها و عبور از حوضها، تابستاننشینی مطبوع و خنک فراهم میکند.
منابع و مراجع معتبر
*جلال امینی ، متولی موقوفات حاج محمدرضا امینی
*مهدی امینی ،مستند نگارعمارت وخاندان امینی
*مطالعات میدانی و مستندنگاری مجموعه عمارت امینی
* بانیمسعود، امیر:تزئینات معماری دوره قاجار
* پیرنیا، محمدکریم:آشنایی با معماری اسلامی ایران
* بانیمسعود، امیر: معماری دوره قاجار
* حبیبی، محسن: ساختار فضایی خانههای تاریخی ایران
*گردآورندگان : الهام آقائی ، نگین خلیلی-دی ماه 1404