اولین قدم که اینجا گذاشته می‌شود، خانه هنوز خودش را نشان نمی‌دهد.حیاط بیرونی، مقدمه‌ای‌ست برای فهمیدن اینکه این مجموعه، فقط یک بنا نیست.اگر لحظه‌ای کنار حوض بایستی، تصویر عمارت را پیش از آن‌که به خود بنا نگاه کنی، در آب می‌بینی؛ انگار خانه، قبل از معرفی رسمی، خودش را در آینه امتحان می‌کند.مجموعه عمارت امینی در زمان ساخت، شامل ۱۶ عمارت تودر تو بوده و در مجموع، حدود۸ هکتار وسعت داشته و بزرگترین عمارت اعیانی ایران محسوب می شد . این مجموعه در حدود ۱۷۰ سال پیش و در دوره قاجار، به‌دست حاج محمدرضا امینی (معروف به حاج رضا ارباب )ساخته شد؛ تاجری شناخته‌شده در سطح ملی که به‌همراه سایر خاندان امینی با جمعیتی حدود 127 نفر (مستند به اولین سرشماری ایران در اواخر دوره قاجار) در این عمارت ها سکونت داشتند .در حال حاضر تنها۴ حیاط از مجموعه باقی مانده و تولیت آن طبق وصیت حاج محمد رضا امینی در اختیار نوادگان این خاندان است. عمارت امینی از معدود نمونه‌های باقی‌مانده‌ی عمارت‌های خانوادگیِ فاخر در ایران به‌شمار می‌آید؛ مجموعه‌ای که هم قدرت اقتصادی ونفوذ اجتماعی و هم فرهنگ زیستی یک خاندان قاجاری را بازتاب می‌دهد.حیاط بیرونی، نخستین فضای مواجهه با عمارت و عمومی‌ترین حیاط مجموعه است. این فضا محل ورود اصلی، مراسم های خانوادگی و میزبانی میهمانان و نقطه‌ی توزیع دسترسی به بخش‌های مختلف مجموعه بوده است. حیاط بیرونی، نقش واسط میان حیاط جلوخان و تالارهای پذیرایی را ایفا می‌کرده است.
این حیاط با الهام از الگوی ((چهارباغ ایرانی)) طراحی شده است. کف‌سازی با ((قلوه‌سنگ و آجرهای بزرگ برش‌خورده)) به‌صورت چیدمان شطرنجی انجام شده که در برخی بخش‌ها مرمت شده است. این ترکیب، هم استحکام حرکتی ایجاد می‌کند و هم ریتم بصری.در مرکز حیاط ،حوض مستطیلی بزرگ با دو فواره قرار دارد که نور را بازتاب می‌دهد و تصویر و شکوه کتیبه و ارسی های نه چشمه تالار اول را در خود منعکس می‌کند. این انعکاس، باعث روشن‌تر شدن فضا و تقویت محور تقارن حیاط می‌شود.در قسمت تحتانی ارسی های 9چشمه و 5چشمه شباک کاری فیروزه ای جهت نورگیری و تهویه زیرزمین تعبیه شده و ما بین این شباک ها با حجاری هایی با طرح شکارگاه ،اسلیمی،گل و مرغ و شمسه مزین شده است.
نور و اقلیم: نورگیری حیاط بیرونی به‌صورت نیم‌سایه، نیم‌آفتاب است. قرارگیری حیاط در بخش جنوبی عمارت، باعث می‌شود نور کنترل‌شده و دلنشینی در طول روز شکل بگیرد. حضور آب، گیاه و سطح سنگی، به تعدیل دما و کیفیت فضایی کمک می‌کند.
دیوارها، کتیبه ها (پاتاق ها ) ، ارسی‌ها ی بالارونده: هشت مجموعه کتیبه و ارسی پیرامون حیاط بیرونی را دربر گرفته‌اند: در ضلع شمالی:یک ارسی نه‌چشمه فاخر و دو ارسی پنج‌چشمه به‌صورت قرینه در دوطرف قرارداد دارند ، دو ارسی هفت‌چشمه (به‌صورت قرینه)، دو ارسی پنج‌چشمه در اطراف آنها با نقوش فرش‌ها و سایر تزئینات مجموعه هماهنگ‌اند و انسجام بصری کم‌نظیری در کل عمارت ایجاد کرده‌اند. کل حیاط، کاملاً بر محور شمالی–جنوبی متقارن است.
ورودی‌ها و سیر حرکتی: در گذشته، ورود به حیاط بیرونی به‌صورت مستقیم نبوده است ومسیر ورود شامل: حیاط بیرونی → حیاط جلوخان → راهرو → هشتی بوده و اما امروزه، به‌دلیل تخریب‌ها ی صورت گرفته در دوره پهلوی اول، ورود مستقیم از خیابان مولوی انجام می‌شود.در ضلع شرقی حیاط، آب‌انبار عمومی و خیریه برای مصرف عموم در مجموعه قرار دارد که ورودی و راه شیر آن رد حال حاضرمستقیماً از خیابان مولوی است. پس از ورود به عمارت حسینیه، راهرویی به‌عنوان فضای تقسیم و فیلتر فضایی طراحی شده که تا حیاط اندرونی امتداد دارد. از این حیاط، دسترسی به تمامی بخش‌های مجموعه امکان‌پذیر است.زیرزمین در این حیاط به‌صورت سرتاسری امتداد دارد. بخشی از آن در ضلع غربی حیاط بیرونی ، به حمام و جامه کن ،حوض خانه وتونک اختصاص یافته که یکی از مهم‌ترین فضاهای خدماتی مجموعه محسوب می‌شود.(شایان ذکر است که حمامین صفا که توسط شادروان حاج محمد رحیم امینی ساخته شده با فاصله حدودی پانصد متر از عمارت فعلی در داخل مجموعه عمارت های خاندان امینی بوده که جز بزرگترین و فاخرترین حمام های ایران محسوب می گردد ) که صحنه‌ی معرفی قدرت، نظم و زندگی اجتماعی یک خاندان است. اینجا جایی‌ست که معماری، پیش از آن‌که خصوصی شود، شأن خود را نشان می‌دهد.
منابع و مراجع معتبر
*جلال امینی ، متولی موقوفات حاج محمدرضا امینی
* مهدی امینی ، مستند نگارعمارت وخاندان امینی
*غفاری، محمدرضا: خانه‌های تاریخی ایران در دوره قاجار
* پیرنیا، محمدکریم: سبک‌شناسی معماری ایرانی
* حبیبی، محسن، از شار تا شهر
*گردآورندگان : الهام آقائی ، نگین خلیلی- دی ماه1404